Ahlâkı

Merhameti ve Şefkati

Tüm yaratılmışlara karşı sonsuz merhamet sahibiydi. "Merhamet etmeyene merhamet olunmaz" buyurdu. Taif'te taşlanıp kanlar içinde kaldığında bile beddua etmek yerine "Allah'ım! Onları affet, çünkü bilmiyorlar" dedi. Mekke'nin fethinde en büyük düşmanlarını bile affetti. Torunlarını severken "Bu çocuklara merhamet etmeyen büyüklere merhamet olunmaz" derdi. Bir kedinin su bulamaması sebebiyle cehenneme giren bir kadını anlatarak tüm canlılara merhametin önemini vurguladı.

Adaleti ve Hak Duygusu

"Kızım Fâtıma dahi hırsızlık etse elini keserdim" diyerek adaletin istisnası olmadığını gösterdi. Müslim-gayrımüslim ayrımı yapmaksızın herkesi eşit gördü. Medine Vesikası'nda Yahudilere de eşit haklar tanıdı. Yargılamada tarafları dinlemeden hüküm vermezdi. Bir davada kendi aleyhine bile olsa doğruyu söylerdi.

Tevazusu ve Alçakgönüllülüğü

Toprak üzerinde oturur, kendi ayakkabısını tamir eder, elbisesini yamardı. "Ben de sizin gibi bir insanım, bir kul gibi yer, bir kul gibi otururum" derdi. Mescid inşasında taş taşıdı, hendek kazmada bizzat çalıştı. Yanına gelen bir köylü titrerken "Sakin ol, ben kral değilim; Kureyş'ten kuru et yiyen bir kadının oğluyum" diye teselli etti.

Sabrı ve Metaneti

Üç yıl boykot açlığına, Taif'te taşlanmaya, Uhud'da yüzünün yaralanmasına, dişinin kırılmasına, sevdiklerinin şehit edilmesine sabırla dayandı. Oğlu İbrahim vefat ettiğinde gözleri yaşardı, "Göz yaşarır, kalp hüzünlenir, ama biz Rabbimizin razı olmadığını söylemeyiz" buyurdu. Münafıkların iftiralarına, müşriklerin hakaretlerine sükunetle cevap verdi.

Cömertliği ve Paylaşması

Kendisine gelen her şeyi dağıtırdı; evinde bazen günlerce ateş yakılmazdı. "Veren el alan elden hayırlıdır" buyurdu. Ramazan ayında cömertliği "esen rüzgâr" gibi olurdu. Bir keresinde 99 koyundan oluşan sürüyü isteyene verdi, kendine bir tane bile bırakmadı. Fakirlere, muhtaçlara öncelik verir, Soffe ashabını bizzat gözetirdi.

Güvenilirliği (El-Emîn)

Peygamberliğinden önce bile Mekkeliler emanetlerini O'na teslim ederdi. Hicret ettiğinde bile, müşriklerin emanetlerini Hz. Ali'ye bırakarak iade ettirdi. Düşmanları bile O'nun yalan söylemeyeceğini bilirdi. Ebû Cehil bile "Seni yalancı görmüyoruz, fakat getirdiğini kabul etmiyoruz" demek zorunda kalmıştı.

Affediciliği

Mekke'nin fethinde en azılı düşmanlarını bile affetti. Vahşî, Hz. Hamza'yı şehit etmişti; onu da affetti. Hind, Hz. Hamza'nın ciğerini çiğnemişti; onu da bağışladı. "Bugün size kınama yoktur. Gidin, hepiniz serbestsiniz!" dedi. Kişisel haklarından her zaman vazgeçer, ama Allah'ın haklarında asla taviz vermezdi.

Güler Yüzü ve Tatlı Dili

Her zaman güler yüzlü idi; karşılaştığı herkese tebessüm ederdi. "Tebessüm sadakadır" buyurdu. Kimseye kaba söz söylemez, argo kullanmaz, kırıcı konuşmazdı. Sohbetlerinde herkes kendini en özel kişi hissederdi. Muhatabına dönerken sadece başını değil, tüm bedeniyle döner, saygısını gösterirdi.

Çevre ve Hayvan Sevgisi

"Bir ağaç dikene sevap vardır, ondan yiyen her canlı için sadaka vardır" buyurdu. Karnı aç olan bir deveyi görüp sahibini uyardı. Kedilere su verirdi, köpeklerin susuzluğunu gidermek için kuyuya inen adama Cennet'i müjdeledi. Savaşta bile ağaçları kesmeyi, hayvanları gereksiz öldürmeyi yasakladı.

Danışma (Şûrâ) ve İstişare

Önemli kararları tek başına almaz, ashabıyla istişare ederdi. Bedir'de karargâh yerini, Uhud'da savunma stratejisini, Hendek'te hendek kazma fikrini sahabelerden aldı. "İstişare eden kaybetmez" buyurarak demokratik katılımın ilk örneklerini sundu.